Nasze dialekty
Tutaj dialekt to nie folklor: to język, w którym zawsze pracowano, śmiano się, kłócono i kochano, a nasze życie nie może się bez niego obejść. Oto co usłyszysz od Imoli do Rimini, dlaczego zmienia się z miasta na miasto i jak w końcu wszyscy się rozumiemy.
Czy mieszkańcy Rimini i Imoli się rozumieją?
To pytanie słyszymy najczęściej. Rimini i Imola leżą na dwóch krańcach Romagni, w odległości około 90 km: oto szczera odpowiedź.
Tak, rozumieją się. Z uśmiechem, przez pierwsze kilka minut.
Mówią tym samym językiem, romagnolo: ta sama gramatyka i prawie wszystkie słowa wspólne. Najbardziej zmieniają się samogłoski i melodia, więc każdy od razu wie, że drugi "stamtąd pochodzi". Kilka różnych słów wywołuje śmiech, ale po krótkiej rozmowie rozumieją się bez wysiłku. Trochę trudniej jest między dwoma starszymi osobami ze wsi, które mówią najszerszą formą gwary swojej miejscowości.
Jeden język, tysiąc lokalnych gwar
Romagnolo (rumagnôl w dialekcie, język "rgn" dla językoznawców) zmienia się trochę w każdym mieście, jak łańcuch: dwie sąsiednie miejscowości rozumieją się od razu, im dalej od siebie, tym bardziej trzeba nasłuchiwać. Nie ma "poprawnego romagnolo": każdy mówi tym ze swojego domu.
Co się zmienia: samogłoski
Romagnolo ma aż 20 akcentowanych samogłosek, włoski ma 7: to właśnie tam różnią się miasta. To samo słowo pisze się sètt, sèt lub sët (siedem) i fradèl lub fradël (brat) w zależności od tego, kto je pisze. Rimini i Santarcangelo wydłużają samogłoski i dzielą je na dwugłoski, równina między Imolą, Faenzą, Ravenną i Forlì trzyma je bardziej równo.
Co się zmienia: kilka słów
Dziecko w Rimini to e' burdèl, w Ravennie e' babén. Wieczór w Imoli to la sira, w Faenzie i Forlì la séra. To są słowa, które wywołują uśmiech, gdy ktoś z Rimini spotyka kogoś z Imoli: i tak się rozumieją i oboje się czegoś uczą.
Gdzie naprawdę przestaje się rozumieć
Prawdziwa granica przebiega na zachód od Imoli, przy potoku Sillaro: Toscanella to jeszcze romagnolo, Castel San Pietro mówi już po bolońsku, innym językiem. W San Marino, rzut beretem od Rimini, mówią, że gwara za Santerno, czyli od Imoli dalej, staje się trudniejsza, ale pozostaje zrozumiała.
A młodzi?
Dziś prawie wszyscy mówią po włosku, z lokalnym akcentem i kilkoma dialektalnymi słowami, które nigdy nie znikają. Prawdziwy dialekt żyje z dziadkami, na wsi, w barze i w teatrze. UNESCO umieszcza go na liście języków "zdecydowanie zagrożonych" właśnie dlatego, że nie uczy się go już dzieci.
Stessa favola, otto paesi
La prova più bella: la favola di Esopo del vento e del sole, letta da una persona del posto in otto paesi, da Imola a San Marino. Leggi il titolo e l'ultima frase, poi premi Ascolta e senti tu stesso quanto cambiano le vocali e quanto resta uguale.
| Paese | Il titolo: "Il vento di tramontana e il sole" | La chiusa: "Ti è piaciuta la storiella? La vogliamo ripetere?" | |
|---|---|---|---|
| Imola letta da Peppino Pelliconi |
E’ vẽt ed Tramuntẽna e e’ Sól | A t ëla piaṡùda la sturiëla? A la vrèggna ripéter? | Ascolta |
| Faenza letta da Giuliano Bettoli |
La Bùra e e’ Sól | A t ël piaṡù ste fatarlẽ? A l avlèggna dìr un’ êtra vôlta? | Ascolta |
| Forlì letta da Paolo Bonaguri |
La Bùra e e’ Sól | A t ëla piaṡùda la sturiëla? A la vlèggna arpétar? | Ascolta |
| Ravenna letta da Gino Poggiali |
E’ vẽt ad Tramuntãna e e’ Sól | A t ëla piaṡùda la sturiëla? A la vlèggna lëżar d arnôv? | Ascolta |
| Cesena letta da Giorgio Foschi |
La Tramuntäina e e’ Sòul | La t ë piṡùda la sturiëla? A la vläim ripêt? | Ascolta |
| Santarcangelo letta da Gianni Fucci |
E’ vént ad tramuntêna e e’ såul | solo da ascoltare | Ascolta |
| Rimini letta da Amos Piccini |
E’ Vèint ad Tramuntëna e e’ Sól | solo da ascoltare | Ascolta |
| San Marino letta da Giuseppe Tini |
E’ vèint dla Tramuntëna e e’ Sól | La t è piṡgiùda la sturiëla? A la vlẹmm ripéta? | Ascolta |
Cosa notare
La tramontana è Tramuntẽna a Imola, Tramuntãna a Ravenna, Tramuntäina a Cesena e Tramuntëna a Rimini e San Marino. Il sole è Sól quasi dappertutto, ma Sòul a Cesena e såul a Santarcangelo. A Faenza e Forlì il vento diventa la Bùra, la bora, e a Faenza la storiella è un fatarlẽ. Eppure la frase, parola per parola, è quasi la stessa: per questo ci si capisce.
Letture e trascrizioni dalla raccolta "Il Vento e il Sole" di dialettiromagnoli.it, trascrizioni di Davide Pioggia (2011-2013). Ascolta apre la loro pagina.
Lokalne gwary, od Imoli do San Marino
Językoznawcy dzielą romagnolo na część zachodnią, równinę Ravenny i Forlì, część wschodnią, Cesenę i Rimini oraz część wzgórz. Ale dla tych, którzy nim mówią, granicą jest własna dzwonnica.
Imola i dolina Santerno
Ostatnia Romagna przed Bolonią. Jej gwara należy do grupy równiny Ravenny i Forlì i jest bliska tej z Lugo: "jestem" to a sò.
Faenza, Lugo i Bassa Romagna
Równina, gdzie lokalne odmiany są najbardziej podobne. W Faenzy w 1840 roku powstał pierwszy słownik romagnolsko-włoski autorstwa Antonio Morriego.
Rawenna i północne wybrzeże
Na północy rzeka Reno oddziela romagnolski od ferrareńskiego, ale w Argencie i Filo, za rzeką, ludzie wciąż mówią po romagnolsku. Dziecko to tutaj e' babén.
Forlì, centrum
Gwara "ze środka", którą wielu uważa za wzorcową. Ciekawostka: w Forlì samogłoski e i o nie lubią występować w tym samym słowie, więc nazwisko Bofondi staje się Bafondi.
Cesena i Rimini
Wschodni romagnolski, z długimi samogłoskami i charakterystyczną melodią. Dziecko to e' burdèl, a "pamiętam" to a m'arcòrd: stąd tytuł Amarcord, filmu Felliniego.
Santarcangelo, wyspa
Językoznawcy nazywają to wyspą: wiele dyftongów, których nie mają okoliczne miejscowości. Urodzili się tu trzej wielcy poeci dialektowi: Tonino Guerra, Raffaello Baldini i Nino Pedretti.
San Marino
Sanmaryński to romagnolski z własnymi cechami. Republika otrzymała swój pierwszy słownik w 2021 roku.
Toskańska Romagna i południowe granice
W Marradi i Palazzuolo sul Senio, w prowincji Florencja, mówi się po romagnolsku z nutą toskańskiego. W kierunku Pesaro i Urbino zaczyna się gallo-piceno, bliski kuzyn: językoznawcy wciąż spierają się, czy to romagnolski, czy nie.
Słowa, które usłyszysz w barze
Osiem słów, żebyś nie stał z otwartymi ustami. Pisownia zmienia się z miejscowości na miejscowość: zapisujemy je tak, jak najczęściej się je czyta.
azdóra
Pani domu: ta, która rozwałkowuje makaron, robi piadinę i rządzi w kuchni.
burdèl
Dziecko, chłopiec; i burdèl to dzieciaki. Słychać to od Ceseny do Rimini.
piê, piada
Piadina. Nazywanie jej "piadina" to już trochę turystyczne podejście: w dialekcie to la piê lub la piada.
patàca
Ktoś, kto opowiada bajki i się popisuje. Mówi się tak głównie w Rimini, niemal zawsze z sympatią.
a m'arcòrd
"Pamiętam". Fellini zrobił z tego Amarcord, oscarowy film o swoim Rimini.
caplèt
Cappelletti, nadziewany makaron na święta. Nigdy nie nazywaj ich tortellini.
strozaprèt
Strozzapreti, makaron zwijany ręcznie i skręcany między palcami.
ció
"Hej", "słuchaj", "no dalej": wtrącenie romagnolskie par excellence, pasuje wszędzie.
Pięć ciekawostek dla ciekawskich uszu
Romagnolski to nie "zniekształcony włoski": ma własne zasady, niektóre bliższe francuskiemu niż włoskiemu.
Podmiot nigdy nie odpada
Po włosku mówi się "sono", w romagnolskim zawsze potrzebny jest zaimek: a sò, jestem.
Deszcz z "mieć"
"Padało" to l'à piuvù, z "mieć" jak po angielsku, inaczej niż po włosku.
Z jak w angielskim
Romagnolskie z wymawia się jak angielskie th w "thing" lub "this", nigdy jak z w "pizza".
Pies bez n
W wielu odmianach końcowe n odpada, a samogłoska staje się nosowa, trochę jak po francusku: pies to e' cã.
Ryż jest rodzaju żeńskiego
Niektóre słowa zmieniają rodzaj: ryż po romagnolsku to la risa, rodzaj żeński.
Kto to napisał, wykonał i sfilmował
Romagnolski to jeden z najbardziej żywych języków włoskiej poezji XX wieku. Pierwszy znany sonet pochodzi z 1502 roku, pierwszym słynnym poetą był Pietro Santoni z Fusignano pod koniec XVIII wieku.
Tonino Guerra
Poeta z Santarcangelo i scenarzysta Felliniego. Tomem I bu (1972) wprowadził romagnolski do wielkiej poezji.
Raffaello Baldini
Również z Santarcangelo: jego monologi w dialekcie zdobyły nagrodę Viareggio w 1988 roku.
Nino Pedretti
Trzeci poeta z Santarcangelo, delikatny głos wiejskiego życia.
Olindo Guerrini
Prawdziwy Romagnol z XIX wieku: jego Sonetti romagnoli należą do najczęściej czytanych i recytowanych.
Aldo Spallicci
Lekarz i poeta z Bertinoro: życie poświęcił zbieraniu i obronie ludowej kultury Romagni.
Giuliana Rocchi
Poetka z Ceseny, jeden z wielkich kobiecych głosów dialektu.
Nevio Spadoni
Poeta z Rawenny: jego teksty dialektalne wystawiano w Teatro delle Albe w Rawennie.
Federico Fellini
Nie pisał w dialekcie, ale Amarcord pozwolił całemu światu usłyszeć, jak mówi się w Rimini.
Gdzie go dziś usłyszeć
Dialektu się nie uczy, dialektu się słucha. Oto gdzie go znaleźć żywego.
W barze i na targu
Wcześnie rano, między stolikami wiejskich barów a straganami cotygodniowego targu: tam dialekt wciąż jest językiem codziennym.
W teatrze
Zimą wiele amatorskich grup wystawia komedie w dialekcie w teatrach i salach parafialnych: śmieje się dużo, nawet nie rozumiejąc wszystkiego.
W książkach i czasopismach
Istituto Friedrich Schürr w Santo Stefano koło Rawenny, działający od 1996 roku, wydaje czasopismo la Ludla i nagradza poezję i prozę w dialekcie. Nosi imię austriackiego badacza, który w 1914 roku nagrał pierwsze głosy romagnolskie, dziś przechowywane w Wiedniu.
Z pomocą Regionu
Od 2014 roku regionalna ustawa nr 16/2014 finansuje co roku kursy, spektakle, badania i projekty szkolne, aby utrzymać przy życiu dialekty Emilii-Romanii.
Rada
Jeśli starsza osoba mówi do ciebie w dialekcie, nie udawaj, że rozumiesz: zapytaj, co to znaczy. Prawie zawsze usłyszysz historię, a to najlepszy sposób, by poznać Romagnę.
Fakty zweryfikowane 19 października 2026 w Wikipedii (Romagnol), Treccani (Enciclopedia dell'Italiano, dialekty emiliano-romagnolskie) oraz w opracowaniach Daniele Vitaliego. Pisownia słów dialektalnych różni się w zależności od autora. Znane osoby · Miejscowości
Jedź i posłuchaj na żywo
Z Santarcangelo poetów do Rimini Felliniego, z tawern Faeenzy do tych w Imoli: Romagna Transfer zawiezie cię z kierowcą, ty tylko słuchaj.