Od stycznia do grudnia
Tradycje Romagni, miesiąc po miesiącu
Powiedzenia, pieśni i zwyczaje naszych dziadków, zebrane zanim zginą na dobre. Każdy wpis mówi, skąd pochodzi: z książki, czasopisma lub tradycji ustnej, która wciąż czeka na zapisanie.
Dialekt podany jest tak, jak zapisał go ten, kto go zebrał: zmienia się od miasta do miasta i z wieku na wiek. Obok znajdziesz tłumaczenie.
Styczeń
Nowy rok, Pasquella i kos
Powiedzenia
Pieśni i wyliczanki
La Pasquella
by zaśpiewać wam pasquellę,
z cytrą i lutniami
by zdobyć mortadellę:
niech żyje Wielkanoc, Objawienie
i dobre towarzystwo.
La fôla dla merla, opowieść o kosie (początek i koniec)
…
i mìral, da alora, j è sèmpar nìgar!
…
i kosy od tamtej pory są zawsze czarne!
Zwyczaje
Nowy Rok
Ludzie zwracali uwagę, kogo spotkali pierwszego: zamożny mężczyzna przynosił dobry rok, biedny lub stary nie. I trzeba było wykonać trochę każdej pracy, żeby wszystkie szły dobrze przez cały rok.
Źródło: Michele Placucci5 stycznia, Nott de Bisò w Faenzy
Na placu pali się Niballo, kukłę Hannibala przynoszącą pecha, podpalaną przez dzielnicę, która wygrała czerwcowe Palio. Pije się bisò, grzane wino, z kubków z ceramiki z Faenzy, i odczytuje przepowiednie na rok z iskier.
Źródło: Ministero della CulturaNoc Objawienia Pańskiego
Młodzi i starzy chodzili od domu do domu ze skrzypcami i gitarami śpiewając Pasquellę i dostawali jajka, chleb, ser i kiełbasę. Tej nocy zwierzęta karmiono bez oszczędzania: mówiono, że mogą mówić i nie mogą źle mówić o swoim panu.
Źródło: Michele PlacucciLa ventura, szczęśliwe losowanie
Wieczorem Objawienia Pańskiego, wśród krewnych i przyjaciół, rozdawano kasztany lub ziarna kukurydzy, tylko jedno oznaczone: kto je znalazł, wygrywał nagrodę.
Źródło: Michele PlacucciDni kosa
29, 30 i 31 stycznia to najzimniejsze dni roku. Kos był kiedyś biały: by uciec przed styczniową zamiecią schronił się na trzy dni w kominie i wyszedł czarny od sadzy.
Źródło: Radames Garoia17 stycznia, święty Antoni Opat
Święty zwierząt gospodarskich: błogosławi się zwierzęta w stajni.
Źródło: Tradycja ustnaLuty
Matki Boskiej Gromnicznej i karnawał
Powiedzenia
Pieśni i wyliczanki
Maski starej kobiety
Ca bona per la povra veccia, jò jò!
Ca bruzeda, jò jò!
Ten dom jest dobry dla biednej starej kobiety, oh oh!
Zrujnowany dom, oh oh! (dla tych, którzy nic nie dali)
Il bagaglione, koniec karnawału
Zwyczaje
Karnawał w domach
Tańczono raz w jednym domu, raz w drugim, wokół flaszek wina kupionych przez mężczyzn. Najbogatszy i najcięższy mężczyzna we wsi był niesiony w triumfie do swojej piwnicy i tam wszyscy pili.
Źródło: Michele PlacucciOstatni dzień karnawału
Wszyscy musieli jeść siedem razy, a wieczorem jedzono najstarszą kurę z kurnika: inaczej, mówiono, następnego ranka wszystkie inne znaleziono by martwe. Kobiety tego dnia nie przędły, bo bób i len nie dojrzałyby.
Źródło: Michele PlacucciLa fagiolara, kpina z fasoli
W pierwszą niedzielę Wielkiego Postu na progu dziewcząt, które nie znalazły męża w karnawale, rozsypywano dla kpiny fasolę, ciecierzycę, bób, sól i suszone figi.
Źródło: Michele PlacucciFuora verde, zielony liść
W Wielkim Poście młodzi i narzeczeni musieli zawsze nosić przy sobie zielony liść: kto został złapany bez niego, płacił karę w jajkach, do oddania na Wielkanoc.
Źródło: Michele PlacucciMarzec
Marcowe światła i ogniska
Powiedzenia
Pieśni i wyliczanki
Lòm a Mêrz, pieśń ognisk
una spiga faza un berch;
un berch, un barcarol,
una spiga un quartarol;
un berch una barchetta,
una spiga una maletta.
niech jeden kłos pszenicy, w wielkim blasku,
zrobi stóg, mały stóg,
jeden kłos pełną miarę;
i stóg małą łódkę,
jeden kłos, mały worek.
(stóg to stos snopów)
Zwyczaje
Lòm a Mêrz
W ostatnie trzy dni lutego i pierwsze trzy marca, o zmierzchu, chłopcy palili sterty słomy na polach blisko domu śpiewając powyższą pieśń, by zapewnić dobre żniwa. Pijacy narzekali: światło, mówili, należy robić dla winorośli we wrześniu. Od 2000 roku stowarzyszenie Il lavoro dei contadini znów rozpala ogniska w całejRomagni.
Źródło: Michele PlacucciZakaz przycinania
W te sześć dni nikt nie przycinał winorośli ani nie ciął drewna: była jedna zła godzina, a ponieważ nikt nie wiedział która, wszyscy stali w miejscu.
Źródło: Michele PlacucciDni starej kobiety
Deszcz w ostatnie trzy dni marca i pierwsze dni kwietnia był znakiem urodzajnego roku: w te dni sadzono rośliny strączkowe.
Źródło: Michele Placucci18 marca, Fogheracce świętego Józefa
Wieczorem w wigilię rozpala się wielkie ogniska i pali stare rzeczy, meble i złom drewna, by zrobić miejsce dla nowego.
Źródło: Il Resto del CarlinoSegavecchia, przepiłowanie starej kobiety
W połowie Wielkiego Postu w Forlimpopoli przepiłowuje się kukłę starej kobiety na pół: odchodząca zima.
Źródło: Tradycja ustnaKwiecień
Kukułka, deszcz i Wielkanoc
Powiedzenia
Zwyczaje
Wielki Czwartek i Wielka Sobota
Gdy dzwony kościelne były związane, wiązano też drzewa, aby wydały owoce. Gdy dzwony uwalniano w Wielką Sobotę, ludzie myli twarze nie wycierając ich, aby zachować wzrok, i kazali dzieciom, które jeszcze nie chodziły, stawiać pierwsze kroki.
Źródło: Michele PlacucciKlucze do alleluja
W Wielką Sobotę najbardziej naiwnemu mieszkańcowi wioski nakładano na plecy skrzynię pełną kamieni: "to klucze do alleluja", które trzeba zanieść do kościoła parafialnego. Dopóki nie zrozumiał żartu.
Źródło: Michele PlacucciWielkanoc
Nowa koszula, aby oddalić choroby. Każda rodzina piekła wielkanocne ciastko i gotowała jajka do poświęcenia razem z barankiem. Po południu świnie wypuszczano na pole pszenicy: "one też mają przekąskę".
Źródło: Michele PlacucciWielkanocne śniadanie
Wielkanocny bochenek, jeden dla każdego członka rodziny, z poświęconymi jajkami, pierwszą salami roku i kieliszkiem Sangiovese.
Źródło: e-borghiPalio dell'uovo w Tredozio
Zabawy z jajkami na twardo i surowymi, powstałe w pobliskiej parafii Ottignana właśnie w dzień Wielkanocy.
Źródło: e-borghiMaj
Pieśń maja
Powiedzenia
Pieśni i wyliczanki
Ben vegna Maz, witaj maju
che l'ha purtea i bei fiur:
vegna la stezza a tott i muradur.
Cla purtea la bella spiga,
vo Crest de zil mandela ben garnida.
Ben vega, e vegna Maz,
che Maz i le arrivèa;
e se pu an cardì, che sia arrivèa,
fasiv qua fura, cuj è la majèa.
radosny niosący trawę i kwiaty;
niech każdy murarz się gniewa,
że w tak pięknej porze nie jest wzywany:
złoty, mile widziany kłos wykiełkował,
Chrystusie, spraw by dojrzał dobrze o każdej porze:
żegnaj i przyjdź znów, słodki maju,
niosący słoneczną porę;
a kto nie wierzy tej radosnej nowinie,
niech wyjrzy na zewnątrz: oto majowa gałąź.
Zwyczaje
Śpiewanie maja
W noc pierwszego maja młodzieńcy śpiewali maj pod oknami dziewcząt, a dziewczęta stawiały na drzwiach kwitnące gałęzie: "zasadziliśmy maj".
Źródło: Michele PlacucciWniebowstąpienie
W procesji niesiono gałąź morwy, aby pobłogosławić jedwabniki. Nikt tego dnia nie spał, bo inaczej spałby cały rok; jedzono ser, zupę ziołową i ciasto z botwinki, i nikt nie pracował. Jajko zniesione tego dnia chroniło przed burzami.
Źródło: Michele PlacucciPrzeciw kretom
Przed czasem koszenia siana wieszano na wiązie dachówkę z kamieniem przywiązanym do sznurka: na wietrze kamień o nią uderzał, a hałas odstraszał krety od łąk.
Źródło: Michele PlacucciCzerwiec
Koszenie siana i Niballo
Powiedzenia
Zwyczaje
Siedem posiłków na koszenie
W dniu seganda, koszenia siana, parobcy musieli jeść siedem razy, a biada właścicielowi ziemskiemu, który na to nie pozwalał: bułka z coppa o świcie, śniadanie z mięsem i jajkami sadzonymi, lasagne na obiad, racuchy po południu, smażone jedzenie przed wieczorem, kolacja i po tańcu pieczony kurczak. Kobiety przynosiły każdemu mężczyźnie goździka.
Źródło: Michele PlacucciŻniwa
Dziewczęta i chłopcy razem na polach i radość z wreszcie ujrzanych plonów.
Źródło: Michele PlacucciPalio del Niballo w Faenzie
W ostatnią niedzielę czerwca pięć dzielnic rywalizuje konno przeciw Niballo.
Źródło: Ministero della CulturaNoc świętego Jana
W noc między 23. a 24. zbiera się zielone orzechy na nocino i zioła; rosa tej nocy miała czynić cuda.
Źródło: Tradycja ustnaLipiec
Zboże na klepisku
Powiedzenia
Zwyczaje
Snopy i węże
Gdy snopy wieziono na klepisko, na wozie rozkładano prześcieradło i snopy bito kilka razy, aby wypłoszyć zaskrońce, które jak wierzono, w nich się kryły.
Źródło: Michele PlacucciLa batdura, młocka
Młocka: sąsiedzi pomagali sobie na zmianę od jednego gospodarstwa do drugiego, a na końcu był wielki obiad na klepisku dla wszystkich.
Źródło: Tradycja ustnaSierpień
Konopie i powodzie
Powiedzenia
Pieśni i wyliczanki
Pieśń lnu
venum ajdèa di caver e len:
ven e mi ben, venum un poc ajdèa,
cu ti sarà paghèa la tu fadiga;
la ti sarà paghèada a dè par dè,
par pagament t' ha num aurè pu me?
miły kochanku,
chodź teraz, proszę,
i pomóż mi podnieść len.
Twój trud, przysięgam ci,
nie pozostanie bez nagrody,
ale zostanie ci zapłacone
w bardzo szczególny sposób.
Zwyczaje
Konopie
Ścinano je po pierwszej sierpniowej rosie, uważanej za silniejszą, i moczono w rzece razem z lnem, śpiewając powyższą pieśń.
Źródło: Michele PlacucciWrzesień
Winobranie i łuskanie
Powiedzenia
Pieśni i wyliczanki
Pieśń winobrania
che manch cha vi guerd, vo avi piò gost:
…
Se a mi vlù de ben, cos' aviv spindù?
Se am avi dea un sguerd, avnò res du.
że moje spojrzenia ci się nie podobają, że cię męczą:
…
Jeśli mnie kochałeś, co cię to kosztowało?
Jeśli dałeś mi jedno spojrzenie, dostałeś dwa w zamian.
Przy łuskaniu
sta ne la scranna ti darò la mi;
a ti darò la mi da ster insdè,
te t' sfujarè, e me a starò a vidè.
jeśli nie masz stołka, dam ci swój:
będziesz łuskać siedząc,
a ja, szczęśliwa, będę tylko patrzeć.
Zwyczaje
Kadź, która nigdy się nie opróżnia
Przed winobraniem rolnicy prosili właściciela o pozwolenie na zrobienie jednej kadzi wina dla rodziny. Potem ją napełniali, wypijali połowę, napełniali znowu, aż do końca winobrania: to zawsze była "pierwsza kadź", ta dozwolona.
Źródło: Michele PlacucciŁuskanie kukurydzy
Wszyscy razem zdejmowali liście z kolb, a przy tylu obecnych zakochanych śpiewano.
Źródło: Michele PlacucciSaba i savòr
Z gotowanego moszczu winogronowego, saby, przygotowuje się savòr, jesienną konserę z pigwami, gruszkami, figami i orzechami.
Źródło: Tradycja ustnaPaździernik
Siew
Powiedzenia
Zwyczaje
Nigdy w piątek
Bobu nigdy nie siano w piątek - dzień uważany za nieprzychylny plonom.
Źródło: Michele PlacucciWoda święcona na polach
Po zasianiu pszenicy w rogach pola wykopywano dołki, do których wkładano wodę święconą i poświęconą palmę, aby żadne zło nie weszło w zasiewy.
Źródło: Michele PlacucciPszczoły
Gdy rój odlatywał, ludzie szli za nim uderzając w żelazne narzędzia i krzycząc "pora, pora la mestra!" - zatrzymaj się, mistrzyni: gdzie osiądzie królowa, tam zatrzyma się cały rój.
Źródło: Michele PlacucciListopad
Święty Marcin i świnia
Powiedzenia
Zwyczaje
Wesele świni
Gdy zabijano świnię, mówiono, że "wyprawia się jej wesele": zapraszano krewnych na degustację, a zaproszenie było odwzajemniane.
Źródło: Michele PlacucciŚwięto rogaczy w Santarcangelo
Na jarmarku św. Marcina pod łukiem na piazza Ganganelli wieszane są rogi, o których mówi się, że kołyszą się, gdy przechodzi pod nimi rogacz.
Źródło: Quotidiano NazionaleRobić św. Marcina
11 listopada wygasały kontrakty dzierżawców: kto zmieniał gospodarstwo, ładował wszystko na wóz i się przeprowadzał.
Źródło: Tradycja ustnaWychodzi Lunêri di Smémbar
Około święta św. Marcina w Faenzy ukazuje się almanach Romagnoli, drukowany nieprzerwanie od 1845 roku: duża kartka do powieszenia w kuchni, z zirudèlą w dialekcie wyśmiewającą miniony rok, rysunkami, fazami księżyca, świętymi oraz radami dotyczącymi siewu i przelewania wina.
Źródło: Wikipedia Wydania z XIX wieku i zirudèla z 1868 rokuGrudzień
Polano i cappelletti
Powiedzenia
Zwyczaje
Polano bożonarodzeniowe
W Wigilię do ognia wkładano największe polano w domu, zwane Pater noster: musiało płonąć całą noc i następnego dnia, aby ogrzać nowo narodzone Dzieciątko. Kawałek zachowywano, a podczas burz kładziono go pod rynnę, aby odpędzić chmury.
Źródło: Michele PlacucciCappelletti
Już w 1818 roku w Boże Narodzenie robiono cappelletti: ricotta, ser, jajka i zioła zawinięte w ciasto na lasagne.
Źródło: Michele PlacucciWinogrona i wino
Wino pozostałe po Bożym Narodzeniu wylewano przy winorośli, aby obficie rodziła; wieczorem jedzono trochę świeżych winogron, aby mieć pieniądze przez cały rok. I nową koszulę - przeciw chorobom.
Źródło: Michele PlacucciSylwester
Kobiety, zwłaszcza starsze, nigdy nie zostawiały pracy w połowie z roku na rok.
Źródło: Michele PlacucciWyliczanki i kołysanki
Miejscowość po miejscowości
Matki śpiewały je, by uśpić dzieci, a dzieci śpiewały je na podwórkach i na klepisku. Zmieniają się z miejscowości na miejscowość: każda nosi nazwę miejsca, gdzie została zebrana.
Forlì · Forlì-Cesena
Din don don, dzwon brata Szymona
La campāna d' fra Simon
J' era tri chi la sunëva,
Pañ e' vèn i guadagnëva,
Guadagnëva di macaron,
J' éra sòtti, e j' éra bon,
J' éra ben infurmajé,
I prit e i fré u j' ha magné,
I l' ha magné la Catarèna,
La s' è fughëda cun la furzèna;
Si n' era e' su fradel,
La fughëva un tajadel.
dzwon brata Szymona,
dzwoniło w niego trzech,
zarabiali chleb i wino,
zarabiali makaron,
był ugotowany i był dobry,
dobrze przyprawiony serem,
jedli go księża i zakonnicy,
jadła go Katarzyna,
zadławiła się widelcem;
gdyby nie było jej brata
zadławiłaby się makaronem.
Fa' la nana, e' mi babèn
Bianc e ross e rizzulèn;
Fa' la nāna, fiol d' un fior,
E' babèn l' è d' e' Signor;
Fa' la nāna, fa' la nāna,
E' babèn l' è d' la su māma.
białe i różowe i kędzierzawe;
śpij, dziecię kwiatu,
dzieciątko należy do Pana;
śpij, śpij,
dzieciątko należy do swojej mamusi.
San Martino in Strada · Forlì
E' burdel d' la scarpazza
L' ha paura d' un gozzal d' aqua;
Guërda mè ch' a n' ho paura
A j' ho e' caval a la pastura,
Ch' u mi māgna l' insalé,
Povar mè cm' a j' ho da fé?
boi się kropli wody;
spójrz na mnie, ja się nie boję:
mam konia na pastwisku
i zjada mi sałatę,
biedny ja, co mam zrobić?
Forlimpopoli · Forlì-Cesena
Ninañ ninañ, ninöla
I babèn chi va a la scöla,
A la scöla pr' imparé,
Ch' i si vol indurminté;
A la scöla impararà,
I babèn chi durmirà;
A la scöla di parent,
I babèn chi s' è indurment.
dzieci idą do szkoły,
do szkoły się uczyć,
chcą zasnąć;
w szkole się nauczą
dzieci, które będą spać;
w szkole swoich krewnych
dzieci, które zasnęły.
Fa' la nana, fiol d' un cont
Tri cavël t' aspetta a e' Ronc,
Etar tri a la Coclì,
Fa' la nāna, e' mi babin.
trzy konie czekają na ciebie w Ronco,
jeszcze trzy w Coclì,
śpij, dziecinko moje.
Doliny Bidente i Rabbi · Forlì-Cesena
La sdintêda
e la 'n dà gninta a i su fradël.
I su fradël i fa la piëda
e in dà gninta ala sdintëda.
i nie daje nic swoim braciom.
Jej bracia robią piadę
i nie dają nic bezzębnej.
Tirindéna
met la cêva in te caset!
Tirindéna pân bufon,
met la cêva in te cason!
Met la cêva in tla canténa
ca fasèn la tirindèna!
Metla ad qua, metla ad là,
chicadun u la troverà.
włóż klucz do szuflady!
Tirindina, chleb i błazen,
włóż klucz do skrzyni!
Włóż klucz do piwnicy,
zagrajmy w tirindinę!
Włóż tu, włóż tam,
ktoś go znajdzie.
Castellaccio · Ravenna
E' piov
La gatta la fa l' ov,
E' prit' e' fa la torta,
La gatta la i la lorda;
E' prit i n' tira un fròst,
La gatta la sëlta in t' l' òss;
E' prit u i tira la furzèna,
La gatta la s' arimpèna.
kotka znosi jajko,
ksiądz robi ciasto,
kotka mu je brudzi;
ksiądz rzuca w nią kijem,
kotka skacze na próg;
ksiądz rzuca w nią widelcem,
kotka wspina się i ucieka.
Ravèna bela
Ravèna è bela e fior di la Rumāgna;
Ravèna è bela, Ravèna u si dis,
Ravèna è bela e fior de' paradis.
Rawenna jest piękna, kwiat Romagni;
Rawenna jest piękna, tak mówią,
Rawenna jest piękna, kwiat raju.
Massa · Ravenna
Ninañ ninañ, badessa
Vostra māma l' è andëda a mèssa;
La vinirà stasera
Con e' lum di la candela;
La vinirà stanott
Con e' lum de' candilott;
La vinirà dmatèna
Con e' lum dla candilèna.
twoja mamusia poszła na mszę;
przyjdzie wieczorem
ze światłem świecy;
przyjdzie w nocy
ze światłem wielkiej świecy;
przyjdzie jutro rano
ze światłem małej świeczki.
Fa' la nana zijo da l' ört
Si nun dormi, t' in fai tört,
Fai tört a la tu māma,
Dormi, dormi, fa' la nāna.
jeśli nie śpisz, krzywdzisz siebie,
krzywdzisz swoją mamusię,
śpij, śpij, zaśnij.
Brisighella · Ravenna
Fa' la nana, fála tutta
Fála intant ch' i fa la suppa;
Fa' la nana, fála ben,
Fála intant che māma ven.
śpij, póki robią zupę;
śpij, śpij dobrze,
śpij, aż mamusia przyjdzie.
Fa' la nana, fiol d' un fré
Va' a la mèssa che dis tu pé
A l' ustarèja dla Ghirlandèna,
Ch' u i va sera e matèna.
idź na mszę, którą odprawia twój ojciec
w karczmie Ghirlandina,
dokąd chodzi wieczorem i rano.
Skąd pochodzi każdy wpis
Źródła
- Michele Placucci, «Usi e pregiudizj de' contadini della Romagna», Forlì 1818 (ristampa a cura di Giuseppe Pitrè, Palermo 1885) · otwórz
- Aldo Spallicci, «Proverbi romagnoli», Giunti, Firenze 1996 (schede della banca dati ParemioRom, Università di Barcellona) · otwórz
- Radames Garoia, «I giorni della merla», la Ludla, Istituto Friedrich Schürr, gennaio-febbraio 2023 · otwórz
- Giovanni Zaccherini, «Lòm a Mêrz», Meer, 20 febbraio 2018 · otwórz
- Il Resto del Carlino, cronache di Lòm a Mêrz e Fogheracce · otwórz
- Ministero della Cultura, «Nott de Bisò» a Faenza · otwórz
- e-borghi, «La pagnotta pasquale di Sarsina» · otwórz
- Quotidiano Nazionale, «San Martino, la festa dei becchi» · otwórz
- Banca dati ParemioRom, Università di Barcellona (proverbi emiliani e romagnoli) · otwórz
- Benedetto Pergoli, «Saggio di canti popolari romagnoli», Forlì 1894 (ogni canto con il paese dove fu raccolto; traduzioni di Romagna Tourism) · otwórz
- Palmiro Capacci, «C'era una volta... anzi appena ieri», filastrocche delle valli del Bidente, del Rabbi e del Borello (dal suo blog, 2019) · otwórz
- Wikipedia, «Lunêri di Smémbar» · otwórz
Tradycja ustna: zwyczaje wciąż żywe w opowieściach ludzi, dla których nie mamy jeszcze zapisanej strony do zacytowania. Uzupełnimy je książkami poniżej.
Aby kontynuować zbieranie
Książki badaczy, którzy utrzymali przy życiu dialekt naszych miejscowości (po włosku i w dialekcie romagnolo). Stąd przyjdą kolejne wpisy, każdy ze swoją stroną.
- Mario Gurioli, «Usanze di Romagna. La nostra terra mese per mese», Tempo al Libro, 2022; dello stesso autore «In Rumãgna u s'dgeva...», «Fët d'una vôlta», «Padrõ, fatur e cuntadè»
- Mario Gurioli e Giuliana Pisotti, «Agenda romagnola», dal 2015
- Mario Gurioli e Alfredo Altieri, «Ninne nanne di Romagna e altri canti infantili»
- Giuliano Bettoli (Faenza, 1931-2017) e Luigi Antonio Mazzoni, «Puisèi 'd Fẽza. Cento poesie», Stefano Casanova Editore, Faenza, 2002
- Giuliano Bettoli, «Se la Tuda l'è una... Mingò l'è un...», Stefano Casanova Editore, Faenza, 2004
- E' Lunêri di Smémbar, Faenza, dal 1845
- Gianni Quondamatteo, «Tremila modi di dire dialettali in Romagna», volume III, 1974
- la Ludla, periodico dell'Istituto Friedrich Schürr per il dialetto romagnolo
Więcej historii: E' Lunêri di Smémbar · Dialekty · Ciekawostki i legendy · Zapomniane zawody · Przepisy z Romagni
Czegoś brakuje albo chcesz dodać jakieś dane? Daj nam znać.
Znalazłeś błąd lub niedokładność? Powiadom nas.