Van januari tot december
Tradities van Romagna, maand voor maand
Gezegden, liederen en gewoonten van onze grootouders, verzameld voordat ze voorgoed verloren gaan. Bij elk item staat waar het vandaan komt: een boek, een tijdschrift, of de mondelinge overlevering die nog wacht om opgeschreven te worden.
Het dialect wordt weergegeven zoals het is opgeschreven door degene die het verzamelde: het verschilt van dorp tot dorp en van eeuw tot eeuw. Ernaast vind je de vertaling.
Januari
Het nieuwe jaar, de Pasquella en de merel
Gezegden
Liederen en rijmpjes
La Pasquella
om jullie de pasquella te zingen,
met de citer en de luiten
om de mortadella te verdienen:
leve Pasen, Driekoningen
en het goede gezelschap.
La fôla dla merla, het verhaal van de merel (begin en einde)
…
i mìral, da alora, j è sèmpar nìgar!
…
en merels zijn sindsdien altijd zwart!
Gewoonten
Nieuwjaarsdag
Men lette op wie men als eerste tegenkwam: een welgestelde man bracht een goed jaar, een arme of oude niet. En je moest een beetje van elk werk doen, zodat alles het hele jaar goed zou gaan.
Bron: Michele Placucci5 januari, Nott de Bisò in Faenza
Op het plein verbrandt men de Niballo, de pop van Hannibal die ongeluk brengt, aangestoken door de wijk die de Palio van juni won. Men drinkt bisò, glühwein, uit Faenza-keramiek bekers en leest de voorspellingen voor het jaar in de vonken.
Bron: Ministero della CulturaDe nacht van Driekoningen
Jong en oud gingen van huis tot huis met violen en gitaren om de Pasquella te zingen, en kregen eieren, brood, kaas en worst. Die nacht werden de dieren rijkelijk gevoerd: men zei dat ze konden praten, en ze mochten niet slecht over hun baas spreken.
Bron: Michele PlacucciLa ventura, de loterij
Op Driekoningenavond werden onder familie en vrienden kastanjes of maïskorrels uitgedeeld, waarvan er maar één gemarkeerd was: wie hem vond, won de prijs.
Bron: Michele PlacucciDe mereldagen
29, 30 en 31 januari zijn de koudste dagen van het jaar. De merel was vroeger wit: om aan de januaristorm te ontsnappen schuilde ze drie dagen in een schoorsteen en kwam zwart van het roet naar buiten.
Bron: Radames Garoia17 januari, Sint-Antonius Abt
De heilige van het vee: de staldieren worden gezegend.
Bron: Mondelinge overleveringFebruari
Maria Lichtmis en carnaval
Gezegden
Liederen en rijmpjes
De maskers van de oude vrouw
Ca bona per la povra veccia, jò jò!
Ca bruzeda, jò jò!
Dit huis is goed voor de arme oude vrouw, oh oh!
Een geruïneerd huis, oh oh! (tegen wie niets gaf)
Il bagaglione, het einde van carnaval
Gewoonten
Carnaval in de huizen
Men danste nu in het ene huis, dan in het andere, rond de flessen wijn die de mannen hadden gekocht. De rijkste en zwaarste man van het dorp werd in triomf naar zijn kelder gedragen, en daar dronk iedereen.
Bron: Michele PlacucciDe laatste dag van carnaval
Iedereen moest zeven keer eten, en 's avonds werd de oudste kip van het hok gegeten: anders, zo zei men, zouden alle andere de volgende ochtend dood worden gevonden. Vrouwen sponnen die dag niet, anders zouden tuinbonen en vlas niet rijpen.
Bron: Michele PlacucciLa fagiolara, de bonenspot
Op de eerste zondag van de vasten werden bonen, kikkererwten, tuinbonen, zout en gedroogde vijgen spottend op de drempel gestrooid van meisjes die tijdens carnaval geen man hadden gevonden.
Bron: Michele PlacucciDe fuora verde, het groene blad
Tijdens de vasten moesten jongeren en verloofden altijd een groen blad bij zich dragen: wie zonder werd betrapt betaalde een boete in eieren, af te geven met Pasen.
Bron: Michele PlacucciMaart
De maartlichten en de vreugdevuren
Gezegden
Liederen en rijmpjes
Lòm a Mêrz, het vuurlied
una spiga faza un berch;
un berch, un barcarol,
una spiga un quartarol;
un berch una barchetta,
una spiga una maletta.
laat één aar, in grote pracht,
een schoof maken, een kleine schoof,
één aar een volle maat;
en een schoof een bootje,
één aar, een zakje.
(de schoof is de hoop garven)
Gewoonten
Lòm a Mêrz
Op de laatste drie dagen van februari en de eerste drie van maart verbrandden de jongens bij het vallen van de avond hopen stro in de velden bij huis, zingend het bovenstaande lied, om een goede oogst te brengen. De drinkers mopperden: het licht, zeiden ze, moest in september voor de wijnstokken worden gemaakt. Sinds 2000 steekt de vereniging Il lavoro dei contadini de vuren weer aan in heel Romagna.
Bron: Michele PlacucciGeen snoeien
Op die zes dagen snoeiden niemand de wijnstokken of hakte hout: er was één slecht uur, en omdat niemand wist welk, bleef iedereen stil.
Bron: Michele PlacucciDe dagen van de oude vrouw
Regen op de laatste drie dagen van maart en de eerste dagen van april was het teken van een vruchtbaar jaar: op die dagen werden peulvruchten geplant.
Bron: Michele Placucci18 maart, de Fogheracce van Sint-Jozef
Op de vooravond worden grote vuren aangestoken en wordt het oude verbrand, meubels en afvalhout, om plaats te maken voor het nieuwe.
Bron: Il Resto del CarlinoSegavecchia, de oude vrouw doorzagen
Halverwege de vasten wordt in Forlimpopoli de pop van de oude vrouw doormidden gezaagd: de winter die weggaat.
Bron: Mondelinge overleveringApril
De koekoek, de regen en Pasen
Gezegden
Gewoonten
Witte Donderdag en Stille Zaterdag
Wanneer de kerkklokken werden vastgebonden, bond men ook de bomen vast, zodat ze vrucht zouden dragen. Wanneer de klokken op Stille Zaterdag weer werden losgemaakt, waste men het gezicht zonder het af te drogen om het gezichtsvermogen te behouden, en liet men kinderen die nog niet konden lopen hun eerste stapjes zetten.
Bron: Michele PlacucciDe sleutels van het alleluia
Op Stille Zaterdag kreeg de meest naïeve man van het dorp een kist vol stenen op zijn rug: 'dit zijn de sleutels van het alleluia', die naar de parochiekerk gebracht moesten worden. Tot hij de grap doorhad.
Bron: Michele PlacucciPasen
Een nieuw hemd om ziekte op afstand te houden. Elke familie bakte het paaskoekje en kookte de eieren die gezegend moesten worden, samen met het lam. In de middag liepen de varkens het graanveld in: 'zij hebben ook hun tussendoortje'.
Bron: Michele PlacucciHet paasontbijt
Het paasbrood, één voor elk gezinslid, met de gezegende eieren, de eerste salami van het jaar en een glas Sangiovese.
Bron: e-borghiDe Palio dell'uovo in Tredozio
Spelen met hardgekookte en rauwe eieren, ontstaan in de nabijgelegen parochie van Ottignana op Paasdag zelf.
Bron: e-borghiMei
Het lied van mei
Gezegden
Liederen en rijmpjes
Ben vegna Maz, welkom mei
che l'ha purtea i bei fiur:
vegna la stezza a tott i muradur.
Cla purtea la bella spiga,
vo Crest de zil mandela ben garnida.
Ben vega, e vegna Maz,
che Maz i le arrivèa;
e se pu an cardì, che sia arrivèa,
fasiv qua fura, cuj è la majèa.
gelukkige brenger van gras en bloemen;
laat elke metselaar boos zijn
dat hij in zo'n mooi seizoen niet wordt geroepen:
de gouden, welkome aar is ontsproten,
Christus, laat hem elk uur goed rijpen:
vaarwel, en kom terug, zoete mei,
brenger van het zonnige seizoen;
en wie dit blijde nieuws niet gelooft,
kijke naar buiten: hier is de meibloesem.
Gewoonten
De mei zingen
In de nacht van de eerste mei zongen de jongemannen de mei onder de ramen van de meisjes, en de meisjes zetten bloeiende takken op de deuren: 'we hebben de mei geplant'.
Bron: Michele PlacucciHemelvaart
In de processie droeg men een moerbeziëntak om de zijderupsen te zegenen. Niemand sliep die dag, anders zou je het hele jaar slapen; men at kaas, kruidensoep en snijbietentaart, en niemand werkte. Een ei dat die dag werd gelegd beschermde tegen onweer.
Bron: Michele PlacucciTegen mollen
Vlak voor de hooitijd werd een dakpan aan een iep gehangen met een steen aan een touwtje: in de wind sloeg de steen ertegen, en het geluid hield de mollen uit de weilanden.
Bron: Michele PlacucciJuni
Het hooien en de Niballo
Gezegden
Gewoonten
Zeven maaltijden voor het hooien
Op de dag van de seganda, het hooien, moesten de landarbeiders zeven keer eten, en wee de landheer die het niet toestond: een broodje met coppa bij dageraad, ontbijt met vlees en gebakken eieren, lasagne bij de lunch, beignets in de middag, gebakken eten voor de avond, avondeten en, na de dans, gebraden kip. De vrouwen brachten elke man een anjer.
Bron: Michele PlacucciHet oogsten
Meisjes en jongens samen op het land, en de vreugde om eindelijk de oogst te zien.
Bron: Michele PlacucciDe Palio del Niballo in Faenza
Op de laatste zondag van juni dagen de vijf wijken elkaar te paard uit tegen de Niballo.
Bron: Ministero della CulturaSint-Jansnacht
In de nacht van 23 op 24 worden de groene walnoten voor nocino en de kruiden geplukt; de dauw van die nacht werd wonderbaarlijk geacht.
Bron: Mondelinge overleveringJuli
Tarwe op de dorsvloer
Gezegden
Gewoonten
De schoven en de slangen
Wanneer de schoven naar de dorsvloer werden gebracht, werd een laken op de kar gespreid en werden de schoven meerdere keren geslagen, om de ringslangen te verjagen waarvan men geloofde dat ze erin verstopt zaten.
Bron: Michele PlacucciLa batdura, het dorsen
Het dorsen: buren hielpen elkaar om de beurt van boerderij naar boerderij, en aan het eind was er een grote lunch op de dorsvloer voor iedereen.
Bron: Mondelinge overleveringAugustus
Hennep en overstromingen
Gezegden
Liederen en rijmpjes
Het vlaslied
venum ajdèa di caver e len:
ven e mi ben, venum un poc ajdèa,
cu ti sarà paghèa la tu fadiga;
la ti sarà paghèada a dè par dè,
par pagament t' ha num aurè pu me?
beminnelijke liefje,
kom nu, ik smeek je,
en help me het vlas op te tillen.
Je moeite, ik zweer het je,
zal niet onbeloond blijven,
maar je zult ervoor betaald worden
op een heel bijzondere manier.
Gewoonten
Hennep
Het werd gesneden na de eerste augustusdauw, die sterker werd geacht, en in de rivier geroot samen met het vlas, terwijl men het bovenstaande lied zong.
Bron: Michele PlacucciSint-Laurentius
Op 10 augustus de vallende sterren, en een wens om te doen.
Bron: Mondelinge overleveringSeptember
Druivenoogst en ontbolstering
Gezegden
Liederen en rijmpjes
Het druivenoogstlied
che manch cha vi guerd, vo avi piò gost:
…
Se a mi vlù de ben, cos' aviv spindù?
Se am avi dea un sguerd, avnò res du.
dat mijn blikken je niet bevallen, dat ze je kwellen:
…
Als je van me hield, wat kostte het je?
Als je me één blik gaf, kreeg je er twee voor terug.
Bij het pellen
sta ne la scranna ti darò la mi;
a ti darò la mi da ster insdè,
te t' sfujarè, e me a starò a vidè.
als je geen kruk hebt geef ik je de mijne:
je zult pellen, zittend,
en ik, gelukkig, zal alleen maar kijken.
Gewoonten
Het vat dat nooit leeg raakt
Voor de druivenoogst vroegen de boeren de landheer om toestemming om één vat wijn voor het gezin te maken. Dan vulden ze het, dronken de helft, vulden het weer, tot het einde van de oogst: het was altijd 'het eerste vat', het toegestane.
Bron: Michele PlacucciHet pellen van de maïs
Iedereen haalde samen de bladeren van de kolven, en met zoveel geliefden aanwezig werd er gezongen.
Bron: Michele PlacucciSaba en savòr
Met gekookte druivenmost, de saba, maakt men savòr, de herfstconfituur met kweeperen, peren, vijgen en walnoten.
Bron: Mondelinge overleveringOktober
Het zaaien
Gezegden
Gewoonten
Nooit op vrijdag
Tuinbonen werden nooit op vrijdag gezaaid, een dag die als ongunstig voor de oogst werd beschouwd.
Bron: Michele PlacucciWijwater in de velden
Zodra het graan was gezaaid, werden in de hoeken van het veld gaten gegraven met wijwater en een gezegende palmtak erin, zodat geen kwaad de gewassen zou binnendringen.
Bron: Michele PlacucciDe bijen
Wanneer een zwerm vertrok, volgden de mensen hem terwijl ze op ijzeren gereedschap sloegen en riepen 'pora, pora la mestra!', stop, meesteres: waar de koningin zich neerzet, stopt de hele zwerm.
Bron: Michele PlacucciNovember
Sint-Maarten en het varken
Gezegden
Gewoonten
De bruiloft van het varken
Wanneer het varken werd geslacht, zei men dat ze 'hem zijn bruiloft gaven': familieleden werden uitgenodigd om te proeven, en de uitnodiging werd beantwoord.
Bron: Michele PlacucciHet feest van de bedrogenen in Santarcangelo
Op de Sint-Maartenmarkt worden hoorns opgehangen onder de boog van Piazza Ganganelli, en men zegt dat ze zwaaien wanneer een bedrogene eronderdoor loopt.
Bron: Quotidiano NazionaleSint-Maarten doen
Op 11 november liepen de contracten van de deelpachters af: wie van boerderij veranderde, laadde alles op de kar en verhuisde.
Bron: Mondelinge overleveringDe Lunêri di Smémbar verschijnt
Rond Sint-Maarten verschijnt in Faenza de almanak van de Romagnolen, ononderbroken gedrukt sinds 1845: een groot vel om in de keuken op te hangen, met de zirudèla in dialect die de spot drijft met het afgelopen jaar, de cartoons, de manen, de heiligen en de adviezen voor het zaaien en het overgieten van de wijn.
Bron: Wikipedia De negentiende-eeuwse uitgaven en de zirudèla van 1868December
Het kerstblok en cappelletti
Gezegden
Gewoonten
Het kerstblok
Op kerstavond werd het grootste blok van het huis, een Pater noster genoemd, op het vuur gelegd: het moest de hele nacht en de volgende dag branden, om het pasgeboren Kind te verwarmen. Een stuk werd bewaard, en tijdens onweer werd het onder de goot gelegd om de wolken te verjagen.
Bron: Michele PlacucciCappelletti
Al in 1818 werden op eerste kerstdag cappelletti gemaakt: ricotta, kaas, eieren en kruiden gewikkeld in lasagnedeeg.
Bron: Michele PlacucciDruiven en wijn
De wijn die overbleef met Kerstmis werd bij een wijnstok gegoten, zodat die veel druiven zou geven; 's avonds at men wat verse druiven, om het hele jaar geld te hebben. En een nieuw hemd, tegen ziekte.
Bron: Michele PlacucciOudejaarsavond
Vrouwen, vooral de oudere, lieten nooit een karwei half af van het ene jaar naar het andere.
Bron: Michele PlacucciRijmpjes en slaapliedjes
Per plaats
Moeders zongen ze om de kinderen in slaap te krijgen, en kinderen zongen ze op de binnenplaats en op de dorsvloer. Ze verschillen van plaats tot plaats: bij elk lied staat waar het is verzameld.
Forlì · Forlì-Cesena
Din don don, de klok van broeder Simon
La campāna d' fra Simon
J' era tri chi la sunëva,
Pañ e' vèn i guadagnëva,
Guadagnëva di macaron,
J' éra sòtti, e j' éra bon,
J' éra ben infurmajé,
I prit e i fré u j' ha magné,
I l' ha magné la Catarèna,
La s' è fughëda cun la furzèna;
Si n' era e' su fradel,
La fughëva un tajadel.
de klok van broeder Simon,
met z'n drieën luidden ze hem,
ze verdienden brood en wijn,
ze verdienden macaroni,
ze waren gekookt en ze waren lekker,
goed gekruid met kaas,
de priesters en de monniken aten ze op,
Caterina at ze op,
ze verslikte zich in haar vork;
als haar broer er niet was geweest
had ze zich verslikt in een noedel.
Fa' la nana, e' mi babèn, slaap, mijn kindje
Bianc e ross e rizzulèn;
Fa' la nāna, fiol d' un fior,
E' babèn l' è d' e' Signor;
Fa' la nāna, fa' la nāna,
E' babèn l' è d' la su māma.
wit en roze en met krullen;
ga slapen, kind van een bloem,
het kindje is van de Heer;
ga slapen, ga slapen,
het kindje is van zijn mama.
San Martino in Strada · Forlì
E' burdel d' la scarpazza, de jongen met de oude schoen
L' ha paura d' un gozzal d' aqua;
Guërda mè ch' a n' ho paura
A j' ho e' caval a la pastura,
Ch' u mi māgna l' insalé,
Povar mè cm' a j' ho da fé?
is bang voor een druppel water;
kijk naar mij, ik ben niet bang:
ik heb mijn paard in de wei
en het eet mijn sla op,
arme ik, wat moet ik doen?
Forlimpopoli · Forlì-Cesena
Ninañ ninañ, ninöla, slaap kindje slaap
I babèn chi va a la scöla,
A la scöla pr' imparé,
Ch' i si vol indurminté;
A la scöla impararà,
I babèn chi durmirà;
A la scöla di parent,
I babèn chi s' è indurment.
de kinderen die naar school gaan,
naar school om te leren,
die willen in slaap vallen;
op school zullen ze leren,
de kinderen die zullen slapen;
op de school van hun familie,
de kinderen die in slaap zijn gevallen.
Fa' la nana, fiol d' un cont, slaap, zoon van een graaf
Tri cavël t' aspetta a e' Ronc,
Etar tri a la Coclì,
Fa' la nāna, e' mi babin.
drie paarden wachten op je in Ronco,
nog drie in Coclì,
ga slapen, mijn kindje.
Bidente- en Rabbi-valleien · Forlì-Cesena
La sdintêda, de tandeloze vrouw
e la 'n dà gninta a i su fradël.
I su fradël i fa la piëda
e in dà gninta ala sdintëda.
en geeft niets aan haar broers.
Haar broers maken piada
en geven niets aan de tandeloze vrouw.
Tirindéna
met la cêva in te caset!
Tirindéna pân bufon,
met la cêva in te cason!
Met la cêva in tla canténa
ca fasèn la tirindèna!
Metla ad qua, metla ad là,
chicadun u la troverà.
leg de sleutel in de la!
Tirindina, brood en nar,
leg de sleutel in de kist!
Leg de sleutel in de kelder,
laten we tirindina spelen!
Leg hem hier, leg hem daar,
iemand zal hem vinden.
Castellaccio · Ravenna
E' piov, het regent
La gatta la fa l' ov,
E' prit' e' fa la torta,
La gatta la i la lorda;
E' prit i n' tira un fròst,
La gatta la sëlta in t' l' òss;
E' prit u i tira la furzèna,
La gatta la s' arimpèna.
de kat legt een ei,
de priester maakt een taart,
de kat maakt hem vies;
de priester gooit een stok naar haar,
de kat springt op de drempel;
de priester gooit zijn vork naar haar,
de kat klimt omhoog en weg.
Ravèna bela, mooi Ravenna
Ravèna è bela e fior di la Rumāgna;
Ravèna è bela, Ravèna u si dis,
Ravèna è bela e fior de' paradis.
Ravenna is mooi, de bloem van Romagna;
Ravenna is mooi, zo zegt men,
Ravenna is mooi, de bloem van het paradijs.
Massa · Ravenna
Ninañ ninañ, badessa, stil, kleine abdis
Vostra māma l' è andëda a mèssa;
La vinirà stasera
Con e' lum di la candela;
La vinirà stanott
Con e' lum de' candilott;
La vinirà dmatèna
Con e' lum dla candilèna.
je mama is naar de mis;
ze komt vanavond
met het licht van de kaars;
ze komt vannacht
met het licht van de grote kaars;
ze komt morgenochtend
met het licht van het kleine kaarsje.
Fa' la nana zijo da l' ört, slaap, lelie van de tuin
Si nun dormi, t' in fai tört,
Fai tört a la tu māma,
Dormi, dormi, fa' la nāna.
als je niet slaapt doe je jezelf tekort,
je doet je mama tekort,
slaap, slaap, ga slapen.
Brisighella · Ravenna
Fa' la nana, fála tutta, slaap het helemaal uit
Fála intant ch' i fa la suppa;
Fa' la nana, fála ben,
Fála intant che māma ven.
slaap terwijl ze de soep maken;
ga slapen, slaap lekker,
slaap tot mama komt.
Fa' la nana, fiol d' un fré, slaap, zoon van een monnik
Va' a la mèssa che dis tu pé
A l' ustarèja dla Ghirlandèna,
Ch' u i va sera e matèna.
ga naar de mis die je vader opdraagt
in de herberg Ghirlandina,
waar hij 's avonds en 's ochtends naartoe gaat.
Waar elk item vandaan komt
De bronnen
- Michele Placucci, «Usi e pregiudizj de' contadini della Romagna», Forlì 1818 (ristampa a cura di Giuseppe Pitrè, Palermo 1885) · bekijk
- Aldo Spallicci, «Proverbi romagnoli», Giunti, Firenze 1996 (schede della banca dati ParemioRom, Università di Barcellona) · bekijk
- Radames Garoia, «I giorni della merla», la Ludla, Istituto Friedrich Schürr, gennaio-febbraio 2023 · bekijk
- Giovanni Zaccherini, «Lòm a Mêrz», Meer, 20 febbraio 2018 · bekijk
- Il Resto del Carlino, cronache di Lòm a Mêrz e Fogheracce · bekijk
- Ministero della Cultura, «Nott de Bisò» a Faenza · bekijk
- e-borghi, «La pagnotta pasquale di Sarsina» · bekijk
- Quotidiano Nazionale, «San Martino, la festa dei becchi» · bekijk
- Banca dati ParemioRom, Università di Barcellona (proverbi emiliani e romagnoli) · bekijk
- Benedetto Pergoli, «Saggio di canti popolari romagnoli», Forlì 1894 (ogni canto con il paese dove fu raccolto; traduzioni di Romagna Tourism) · bekijk
- Palmiro Capacci, «C'era una volta... anzi appena ieri», filastrocche delle valli del Bidente, del Rabbi e del Borello (dal suo blog, 2019) · bekijk
- Wikipedia, «Lunêri di Smémbar» · bekijk
Mondelinge overlevering: gewoonten die nog leven in de verhalen van mensen, waarvoor we nog geen geschreven pagina hebben om te citeren. We vullen ze aan met de boeken hieronder.
Om de verzameling voort te zetten
De boeken van de geleerden die het dialect van onze dorpen levend hielden (in het Italiaans en Romagnol). De volgende items komen hieruit, elk met zijn pagina.
- Mario Gurioli, «Usanze di Romagna. La nostra terra mese per mese», Tempo al Libro, 2022; dello stesso autore «In Rumãgna u s'dgeva...», «Fët d'una vôlta», «Padrõ, fatur e cuntadè»
- Mario Gurioli e Giuliana Pisotti, «Agenda romagnola», dal 2015
- Mario Gurioli e Alfredo Altieri, «Ninne nanne di Romagna e altri canti infantili»
- Giuliano Bettoli (Faenza, 1931-2017) e Luigi Antonio Mazzoni, «Puisèi 'd Fẽza. Cento poesie», Stefano Casanova Editore, Faenza, 2002
- Giuliano Bettoli, «Se la Tuda l'è una... Mingò l'è un...», Stefano Casanova Editore, Faenza, 2004
- E' Lunêri di Smémbar, Faenza, dal 1845
- Gianni Quondamatteo, «Tremila modi di dire dialettali in Romagna», volume III, 1974
- la Ludla, periodico dell'Istituto Friedrich Schürr per il dialetto romagnolo
Meer verhalen: E' Lunêri di Smémbar · Dialecten · Weetjes en legendes · Verdwenen ambachten · Recepten uit Romagna
Ontbreekt er iets of wilt u gegevens toevoegen? Laat het ons weten.
Ziet u een fout of een onnauwkeurigheid? Waarschuw ons.